Ακούγοντας κρυφά Ροκ στην Αλβανία του Χότζα

Η περίοδος διακυβέρνησης του Ραμίζ Αλία (1985–1991), ο οποίος διαδέχθηκε τον Ενβέρ Χότζα, αποτέλεσε την εποχή της σταδιακής αποσταλινοποίησης και της «αλβανικής περεστρόικα». Η ελεγχόμενη χαλάρωση της κρατικής λογοκρισίας επέτρεψε στην αλβανική νεολαία να έρθει σε επαφή με τη δυτική κουλτούρα, μετατρέποντας το αλβανικό ροκ από μια εντελώς παράνομη, underground δραστηριότητα σε ένα ισχυρό όχημα πολιτικής διαμαρτυρίας Ο Ενβέρ Χότζα επέβαλε μια από τις πιο σκληρές και απομονωμένες δικτατορίες στον κόσμο. Στο πλαίσιο της «ιδεολογικής καθαρότητας», το καθεστώς έλαβε δρακόντεια μέτρα ακόμη και για εκείνους που τόλμησαν να ακούσουν και να λατρέψουν την ροκ μουσική: Οι Αλβανοί δεν είχαν δικαίωμα να ακούνε συγκροτήματα όπως οι The Beatles, οι Rolling Stones ή οι Led Zeppelin. Η κατοχή δίσκων βινυλίου, οι δυτικές συχνότητες στο ραδιόφωνο και τα μακριά μαλλιά στους άνδρες οδηγούσαν σε ανακρίσεις από τη μυστική αστυνομία (Sigurimi), φυλακίσεις, εξορίες ή καταναγκαστικά έργα. Η μόνη επιτρεπόμενη μουσική ήταν το παραδοσιακό αλβανικό φολκλόρ και τα επαναστατικά/κομμουνιστικά τραγούδια που υμνούσαν το κόμμα, τον Χότζα και την εργατική τάξη. Παρά τον τρόμο, οι πιο τολμηροί νέοι στην Αλβανία έβρισκαν τρόπους να έρθουν σε επαφή με τη ροκ μουσική: Όσοι ζούσαν κοντά στα παράλια ή στα σύνορα με την Ελλάδα, τροποποιούσαν κρυφά τα ραδιόφωνα τους για να πιάνουν ξένες συχνότητες όπως RAI ή ελληνικούς σταθμούς. Η ακρόαση γινόταν αργά τη νύχτα με χαμηλωμένη την ένταση για να μην τους ακούσουν οι γείτονες, οι οποίοι λειτουργούσαν συχνά ως πληροφοριοδότες. Επιπρόσθετα ναύτες ή ελάχιστες διπλωμάτες που είχαν την άδεια να ταξιδέψουν στο εξωτερικό, εισήγαγαν κρυφά δίσκους ροκ με κίνδυνο να βρεθούν στη φυλακή. Μπορεί εντός της Αλβανίας η ροκ μουσική να ήταν ανύπαρκτη όμως η αλβανική μειονότητα στη γειτονική Γιουγκοσλαβία (κυρίως στο Κοσσυφοπέδιο) απολάμβανε μια τελείως διαφορετική πραγματικότητα. Λόγω του πιο φιλελεύθερου σοσιαλιστικού μοντέλου του Τίτο, τη δεκαετία του 1970 και 1980 αναπτύχθηκε μια ενδιαφέρουσα αλβανική ροκ σκηνή στην Πρίστινα. Συγκεκριμένα συγκροτήματα όπως οι Gjurmët (New Wave) και οι 403 εξέφραζαν την αλβανική ταυτότητα και τη δυσαρέσκεια κατά του γιουγκοσλαβικού καθεστώτος.

Τα «Συγκροτήματα της Λίμνης»

Κατά τη δεκαετία του 1980, νεαροί μουσικοί στα Τίρανα μαζεύονταν κρυφά στην τεχνητή λίμνη της πόλης. Χρησιμοποιούσαν ακουστικές κιθάρες και αυτοσχέδια κρουστά για να παίξουν κομμάτια των Beatles, Rolling Stones και Jimi Hendrix, τα οποία άκουγαν μέσω παράνομων ιταλικών ραδιοφωνικών σταθμών. Μέσα από αυτές τις παρέες αναδείχθηκαν καλλιτέχνες όπως ο Aleksandër Gjoka, ο Gjergj Jorgaqi, ο Dashnor Diko και ο Elton Deda. Αυτοί οι μουσικοί κατάφεραν να πρωταγωνιστήσουν στην επίσημη ροκ σκηνή της χώρας αμέσως μετά την κατάρρευση του καθεστώτος. Τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Χότζα και συγκεκριμένα το 1988, και καθώς το καθεστώς υπό τον Ραμίζ Αλία άρχισε να εξασθενεί, επετράπη στον Aleksandër Gjoka να πραγματοποιήσει την πρώτη επίσημη ροκ συναυλία στο Μέγαρο Πολιτισμού των Τιράνων.

MAK (Σχηματίστηκαν το 1970 στη Μιτρόβιτσα): Θεωρείται ιστορικά το πρώτο αλβανικό ροκ συγκρότημα. Συνδύαζαν το ψυχεδελικό και το progressive ροκ με στοιχεία της αλβανικής παραδοσιακής μουσικής. Η επιτυχία τους άνοιξε τον δρόμο για ολόκληρη τη σκηνή του Κοσσυφοπεδίου.

Trix (Σχηματίστηκαν το 1974): Ξεκίνησαν ως μια παρέα μαθητών λυκείου και εξελίχθηκαν σε ένα από τα πιο δημοφιλή ποπ-ροκ σχήματα των '70s. Έγιναν ευρύτερα γνωστοί για τις μελωδικές μπαλάντες τους και τις συχνές εμφανίσεις τους στην τηλεόραση της Πρίστινα.

Gjurmët (Σχηματίστηκαν το 1980 στην Πρίστινα): Το πιο επιδραστικό και καλλιτεχνικά αναγνωρισμένο αλβανικό συγκρότημα. Υπήρξαν πρωτοπόροι του New Wave και του Post-Punk στα Βαλκάνια.Τα τραγούδια τους, όπως το περίφημο "Hero i qytetit pa lum" εξέφραζαν τη μελαγχολία και την ανάγκη των νέων για ελευθερία απέναντι στα καταπιεστικά καθεστώτα. Κυκλοφόρησαν μόνο ένα ομώνυμο άλμπουμ το 1985 μέσω της κρατικής δισκογραφικής εταιρείας RTP της Γιουγκοσλαβίας και διαλύθηκαν λίγα χρόνια αργότερα.

Minatori (Σχηματίστηκαν το 1983): Οι ηγέτες του αλβανικού Classic και Hard Rock. Με κοινωνικούς και πολιτικούς στίχους που άγγιζαν τα προβλήματα της νεολαίας, έγιναν το πιο αγαπητό live συγκρότημα της δεκαετίας, με κομμάτια που παραμένουν κλασικά (όπως το "Toka ime").

403 (Σχηματίστηκαν το 1981): Ένα συγκρότημα που ξεχώρισε για τον ιδιαίτερο Synth-Rock και Melodic Rock ήχο του. Παρά το γεγονός ότι δεν κυκλοφόρησαν ολοκληρωμένο άλμπουμ εκείνη τη δεκαετία, τα τραγούδια τους (όπως το "Paraja") έγιναν τεράστιες ραδιοφωνικές επιτυχίες.

Djemtë e Detit (Σχηματίστηκαν το 1989): Ενα από τα πιο ιστορικά και επιδραστικά αλβανικά hard rock και metal συγκροτήματα. Δημιουργήθηκαν το 1989 στην πόλη Λέζα  της Αλβανίας. Αποτελούν μία από τις ελάχιστες μπάντες εκτός των Τιράνων που κατάφεραν να γνωρίσουν τόσο τεράστια εθνική επιτυχία, επηρεάζοντας βαθιά την αλβανική ροκ σκηνή της δεκαετίας του '90.

Seleksioni 039 (Σχηματίστηκαν το 1982): Έφεραν έναν πιο χορευτικό, Funk-Rock και Pop-Rock αέρα στην αλβανική σκηνή, ξεχωρίζοντας για την εξαιρετική τεχνική κατάρτιση των μουσικών τους.

Ilirët (Σχηματίστηκαν στα μέσα των '80s): Ξεκίνησαν παίζοντας Folk-Rock και Pop-Rock, καταφέρνοντας να κερδίσουν μεγάλο μέρος του κοινού χάρη στον συνδυασμό παραδοσιακών μοτίβων με ηλεκτρικές κιθάρες.

Shigjetat: Ένα από τα πρώιμα ροκ γκρουπ των αρχών της δεκαετίας του '70, το οποίο πειραματίστηκε με τον δυτικό ηλεκτρικό ήχο, παράγοντας κυρίως singles και ραδιοφωνικές ηχογραφήσεις. 

Tingulli i Zjarrtë : Θεωρείται το πρώτο επίσημο ροκ συγκρότημα στην Αλβανία, με το κομμάτι τους "Na lini të jetojmë" («Αφήστε μας να ζήσουμε») να γίνεται ο ύμνος της καταπιεσμένης νεολαίας. Ιδρύθηκαν στα Τίρανα στα τέλη της δεκαετίας του '80 από τον έφηβο τότε Elton Deda, γιο του διάσημου μαέστρου της κρατικής ορχήστρας Ferdinant Deda.

Οι Ιστορικές εμφανίσεις στο Festivali i Këngës

Το συγκρότημα εκμεταλλεύτηκε το άνοιγμα του Ραμίζ Αλία και έφερε για πρώτη φορά τον απαγορευμένο ηλεκτρικό ήχο στο πιο επίσημο, κρατικό φεστιβάλ της χώρας: Τον Δεκέμβριος του 1990 (29ο Φεστιβάλ) οι Tingulli i Zjarrtë εμφανίζονται με το κομμάτι "Jemi Emri i Vetë Jetës". Τη μουσική έγραψε ο Elton Deda και τους στίχους η Zhuliana Jorganxhi. Η παρουσία ηλεκτρικής κιθάρας από τον Lulzim Baçova και πλήκτρων (Deda και Markeljan Kapidani) προκάλεσε σοκ. Η εμφάνιση συνέπεσε ακριβώς με τις μεγάλες φοιτητικές διαδηλώσεις που λύγισαν το κουμμουνιστικό καθεστώς. Τον Δεκέμβριος του 1991 (30ο Φεστιβάλ) με το καθεστώς να καταρρέει, παρουσιάζουν το εμβληματικό "Na Lini të Jetojmë" («Αφήστε μας να Ζήσουμε»). Το τραγούδι έγινε αμέσως ο απόλυτος ύμνος της αλβανικής νεολαίας που διψούσε για ελευθερία, κερδίζοντας το ειδικό βραβείο καλύτερου συγκροτήματος. Οι Tingulli i Zjarrtë θεωρούνται οι «πατέρες» του αλβανικού ροκ, καθώς άνοιξαν τον δρόμο για να γεμίσει η αλβανική τηλεόραση και το ραδιόφωνο με ηλεκτρικές κιθάρες τη δεκαετία του '90. Οι στίχοι γράφτηκαν από την κορυφαία ποιήτρια Zhuliana Jorganxhi. Αν και φαινομενικά μιλούσαν για την ελπίδα των νέων, περιείχαν δύο φράσεις που λειτούργησαν ως πολιτική «βόμβα» για την εποχή, σπάζοντας την απομόνωση της χώρας: "Ne atdheun tone si askush tjeter, Ne drejt Europes do ta cojme!" («Εμείς την πατρίδα μας, όπως κανένας άλλος, στην Ευρώπη θα την οδηγήσουμε!») ενώ το σύνθημα "E duam Shqipërinë si e gjithë Europa" («Θέλουμε την Αλβανία σαν όλη την Ευρώπη») ήταν το κεντρικό σύνθημα των φοιτητών που διαδήλωναν εκείνες ακριβώς τις ημέρες στους δρόμους των Τιράνων. Το να ακούγεται αυτή η φράση ζωντανά στο επίσημο κρατικό κανάλι RTSH θεωρήθηκε αδιανόητο θράσος, αλλά και σημάδι ότι το καθεστώς του Ραμίζ Αλία δεν μπορούσε πλέον να ελέγξει την κατάσταση.

Η Heavy Metal Απελευθέρωση

Αν ψάχνουμε για το συγκρότημα που έζησε τη γέννησή του μέσα στην ίδια την Αλβανία τις τελευταίες ημέρες του καθεστώτος, αυτό είναι οι Megaherz. Ο ιδρυτής και κιθαρίστας τους, Bledar Sejko, θεωρείται ο πρώτος rock κιθαρίστας που έπαιξε ηλεκτρική κιθάρα εντός της Αλβανίας ενώ το καθεστώς έπνεε τα λοίσθια (1988) και πέτυχαν το ακατόρθωτο μιας και κατάφεραν να γράψουν κρυφά μόλις 3 κομμάτια στα στούντιο της αλβανικής κρατικής τηλεόρασης. Με την επίσημη πτώση του κομμουνισμού το 1991-1992, το συγκρότημα μετονομάστηκε σε Thunder Way και κυκλοφόρησαν το "The Order Executors" (1993), το οποίο έμεινε στην ιστορία ως ο πρώτος επίσημος heavy metal δίσκος που ηχογραφήθηκε ποτέ στην Αλβανία. Μετά το 1991, τα συγκροτήματα εντός της Αλβανίας ξέσπασαν με σκληρό ήχο, αποτυπώνοντας την οργή και τη χαοτική μετάβαση της χώρας:

Crossbones: Σχηματίστηκαν το 1995 στα Τίρανα και έγιναν το πιο ιστορικό αλβανικό thrash/groove metal συγκρότημα, κυκλοφορώντας το άλμπουμ Days of Rage το 1997. Το heavy metal εμφανίστηκε στην Αλβανία μόνο μετά την πτώση του κομμουνισμού. Με το άνοιγμα των συνόρων, οι Αλβανοί νεαροί ήρθαν σε επαφή με τον ακραίο ήχο και δημιούργησαν τις πρώτες ιστορικές μέταλ μπάντες της χώρας:

Thunder Way: Ιστορική power metal μπάντα των Τιράνων, η οποία το 1993 κυκλοφόρησε το άλμπουμ "The Order Executors", θεωρούμενο ορόσημο για το αλβανικό μέταλ. Τaur: Ένα από τα πρώτα heavy metal συγκροτήματα που δημιουργήθηκαν στα Τίρανα αμέσως μετά την αλλαγή του πολιτεύματος.

Akullthyesit:  Ένα από τα πιο ιστορικά και επιδραστικά συγκροτήματα της αλβανικής hard rock και heavy metal σκηνής. Ιδρύθηκαν το 1989 στο Ελμπασάν από τον συνθέτη και πιανίστα Bledi Shishmani και τον κιθαρίστα Gentjan Haxhiademi. Σχεδόν όλα τα αρχικά μέλη του γκρουπ ήταν απόφοιτοι της Ακαδημίας Καλών Τεχνών των Τιράνων.

Grupi Shook: Δημιουργήθηκε γύρω στο 1984–1985 στα Τίρανα. Ήταν από τα πρώτα συγκροτήματα που τόλμησαν να εμφανιστούν με μακριά μαλλιά και να εισάγουν hard rock στοιχεία, συμμετέχοντας μάλιστα στο κρατικό φεστιβάλ RTSH με το κομμάτι "Legjendën në duar e kam".

Οι λιγοστοί αλλά πραγματικοί ήρωες-μουσικοί εκείνης της περιόδου κράτησαν ζωντανό το δικαίωμα στην ελέυθερη έκφραση, αποδεικνύοντας ότι καμία δικτατορία δεν μπορεί να επιβάλει την απόλυτη σιωπή και το μήνυμα στις αρχές του '90 ήταν πλέον ξεκάθαρο και δυνατό πως ο ολοκληρωτισμός δεν μπόρεσε να σβήσει την δίψα της Αλβανικής νεολαίας για την ροκ μουσική!

Υ.Γ.: Το 1991, ο Euronymous (Øystein Aarseth), ο δολοφονημένος ηγέτης του νορβηγικού black metal συγκροτήματος Mayhem είχε δηλώσει σε συνέντευξή του στο όγδοο τεύχος του περιοδικού Slayer (Άνοιξη 1991) ότι γοητευόταν από το ακραίο κομμουνιστικό καθεστώς της Αλβανίας του Χότζα και ήθελε να επισκεφθεί τη χώρα, κάτι που τελικά δεν κατάφερε ποτέ.

Επιμέλεια: Φώτης Μελέτης

ΠΗΓΕΣ: